Görmə sinirinin atrofiyası, gözdən aldığı işıq siqnallarını beyinə ötürən görmə sinirinin (optik sinirin) lifləri zədələndikdə və tədricən itdikdə yaranan ciddi bir vəziyyətdir.
Əgər həkiminiz müayinə zamanı sizdə bu diaqnozu qoyubsa və ya internetdə oxuduğunuz əlamətlər sizi narahat edibsə, ilk növbədə bilməlisiniz ki, bu, tək bir xəstəlik deyil, gözün müxtəlif problemlərinin nəticəsində ortaya çıxan bir əlamətdir.
Erkən mərhələdə aşkarlanması və səbəbin düzgün müəyyən edilməsi, görmənin qalan hissəsinin qorunmasında həlledici rol oynayır.
Görmə sinirinin atrofiyası nədir?
Görmə siniri (optik sinir) gözün arxa hissəsindəki torlu qişadan (retina) topladığı görüntü siqnallarını beyinin görmə mərkəzinə çatdıran, milyonlarla incə sinir lifindən ibarət “kabel” rolunu oynayır.
Bu liflər hər hansı səbəbdən zədələndikdə tədricən ölür və sinir toxuması nazikləşərək rəngini itirir — buna tibbi dildə atrofiya, yəni toxumanın funksiyasını itirərək kiçilməsi deyilir.
Göz həkimi göz dibini (oftalmoskopiya) müayinə edərkən sağlam görmə siniri normalda çəhrayı-narıncı rəngdə görünür. Atrofiya inkişaf etdikdə isə sinir diski solğunlaşır, bəzən tamamilə ağappaq rəng alır. Bu solğunluq (disk pallor) görmə sinirinin atrofiyasının həkim tərəfindən müayinədə görülən əsas əlamətidir.
Vacib məqam ondadır ki, zədələnmiş sinir lifləri özünü bərpa edə bilmir. Ona görə də görmə siniri atrofiyasının müalicəsində əsas məqsəd itirilmiş liflərin bərpası deyil, altında duran səbəbin aradan qaldırılması və qalan sinir liflərinin qorunmasıdır.
Görmə sinirinin atrofiyasının əlamətləri
Əlamətlərin xarakteri və şiddəti, atrofiyaya səbəb olan xəstəlikdən və zədələnmənin dərəcəsindən asılı olaraq dəyişir. Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
- Görmə kəskinliyinin azalması — bulanıq görmə, bəzən yalnız müəyyən məsafələrdə (yaxın və ya uzaq) görmə çətinliyi.
- Rəngləri qavramada dəyişiklik — xüsusilə qırmızı və yaşıl tonların solğun və ya “yuyulmuş” görünməsi.
- Görmə sahəsində məhdudlaşma — gözün mərkəzində qara və ya bulanıq ləkə (mərkəzi skotoma), ya da kənar (periferik) görmənin daralması.
- Kontrast həssaslığının azalması — az işıqlı mühitdə və ya alaqaranlıqda əşyaları seçməkdə çətinlik.
- Bəbək reaksiyasının dəyişməsi — işığa cavab olaraq bəbəyin normal daralmaması; bu əlamət yalnız həkim müayinəsi zamanı aşkarlanır.
Bəzi hallarda, xüsusilə xəstəlik yavaş inkişaf edirsə (məsələn, qlaukoma fonunda), erkən mərhələdə heç bir şikayət olmaya bilər. Buna görə də mütəmadi göz müayinələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Görmə sinirinin atrofiyasına səbəb olan amillər
Görmə siniri atrofiyası çox sayda müxtəlif xəstəlik və vəziyyətin son nəticəsi ola bilər. Ən çox rast gəlinən səbəbləri aşağıdakı kimi qruplaşdıra bilərik.
Qlaukoma (göz təzyiqi)
Qlaukoma, yəni göz daxili təzyiqin artması, görmə siniri atrofiyasının dünyada ən geniş yayılmış səbəbidir. Uzun müddət yüksək qalan göz təzyiqi sinir liflərini tədricən sıxaraq zədələyir. Bu proses adətən çox yavaş və simptomsuz gedir, ona görə də qlaukoma “səssiz görmə oğrusu” adlandırılır.
Damar mənşəli (işemik) səbəblər
Görmə sinirini qidalandıran kiçik qan damarlarında qan axınının pozulması (işemik optik neyropatiya) sinirin qəflətən zədələnməsinə səbəb ola bilər. Bu, adətən yüksək qan təzyiqi, şəkərli diabet, yüksək xolesterin və ürək-damar xəstəlikləri olan insanlarda daha çox rast gəlinir.
İltihabi səbəblər
Optik nevrit — görmə sinirinin iltihablanması — sinirdə şişkinliyə və zədələnməyə səbəb ola bilər. Bu vəziyyət bəzən multipl skleroz kimi sinir sistemi xəstəlikləri ilə əlaqəli olur və vaxtında müalicə olunmadıqda atrofiya ilə nəticələnə bilər.
Sıxılma (kompressiya) səbəbləri
Beyində və ya göz kürəsi arxasında yerləşən şiş, anevrizma və ya digər kütlələr görmə sinirinə mexaniki təzyiq göstərərək onu zədələyə bilər. Bu tip səbəblər adətən tədricən inkişaf edən görmə itkisi, bəzən isə ikili görmə ilə müşayiət olunur.
Travma və zədələr
Baş və ya göz nahiyəsinə dəyən zərbələr, sınıqlar və cərrahi əməliyyat zamanı yaranan ağırlaşmalar görmə sinirinə birbaşa zədə vura bilər.
Toksik və qidalanma ilə bağlı səbəblər
Metil spirti (metanol) zəhərlənməsi, uzun müddət siqaret və alkoqol istifadəsi, bəzi dərman preparatlarının yan təsiri, eləcə də B12 vitamini və digər mühüm qida maddələrinin çatışmazlığı görmə sinirinə toksik təsir göstərərək atrofiyaya səbəb ola bilər.
İrsi (genetik) səbəblər
Bəzi hallarda görmə siniri atrofiyası ailəvi xarakter daşıyır və doğuşdan və ya uşaqlıq dövründən özünü göstərir. Leber irsi optik neyropatiyası bu qrupun ən çox tanınan nümunələrindən biridir.
Kimlər risk qrupundadır?
Görmə sinirinin atrofiyası hər yaşda rast gəlinsə də, bəzi qruplarda inkişaf riski digərlərinə nisbətən daha yüksəkdir:
- 40 yaşdan yuxarı insanlar, xüsusilə ailəsində qlaukoma anamnezi olanlar.
- Şəkərli diabet, hipertoniya və ürək-damar xəstəlikləri olan xəstələr, çünki bu vəziyyətlər görmə sinirini qidalandıran damarlara zərər verir.
- Multipl skleroz kimi sinir sistemi xəstəliyi olan şəxslər, optik nevrit riski daha yüksək olduğu üçün.
- Uzun müddət siqaret və ya alkoqol istifadə edənlər, toksik təsirlərə məruz qaldıqları üçün.
- Ailəsində irsi göz xəstəliyi olan uşaq və gənclər.
- Baş və ya göz nahiyəsinə travma keçirmiş insanlar.
Əgər bu qruplardan hər hansı birinə aid olduğunuzu düşünürsünüzsə, illik profilaktik göz müayinələrini ehmal etməməyiniz tövsiyə olunur.
Diaqnostika necə aparılır?
Görmə sinirinin atrofiyasının səbəbini dəqiq müəyyən etmək müalicə planının qurulmasında ən vacib addımdır. Diaqnostika prosesi adətən bir neçə mərhələdən ibarət olur:
- Ətraflı anamnez toplanması — şikayətlərin başlanğıc vaxtı, ailə tarixçəsi, xroniki xəstəliklər (diabet, hipertoniya), keçirilmiş travmalar və qəbul edilən dərmanlar haqqında məlumat toplanır.
- Görmə kəskinliyinin ölçülməsi — standart cədvəllər vasitəsilə görmənin dəqiqliyi qiymətləndirilir.
- Göz dibi müayinəsi (oftalmoskopiya) — göz həkimi görmə sinirinin diskini birbaşa müşahidə edərək solğunluğun dərəcəsini qiymətləndirir.
- Optik Koherens Tomoqrafiya (OKT) — müasir, ağrısız bir görüntüləmə üsuludur. Sinir lifi qatının qalınlığını mikron dəqiqliyi ilə ölçərək atrofiyanın erkən mərhələdə, hətta gözlə görünməzdən əvvəl aşkarlanmasına imkan verir.
- Görmə sahəsi testi (perimetriya) — periferik və mərkəzi görmə sahəsindəki itkilərin xəritəsini çıxarır.
- Rəng görmə testi — xüsusi cədvəllər vasitəsilə rəng qavrayışındakı dəyişikliklər qiymətləndirilir.
- Bəbək reaksiyasının qiymətləndirilməsi — hər iki gözdə işığa reaksiyanın simmetrikliyi yoxlanılır.
- Beyin və orbita MRT-si — xüsusilə sıxılma və ya iltihabi səbəb şübhəsi olduqda, beyində və ya göz kürəsi arxasında struktur dəyişiklikləri aşkar etmək üçün təyin olunur.
- Qan analizləri — vitamin çatışmazlığı, iltihabi və ya infeksion səbəbləri araşdırmaq üçün istifadə olunur.
Bəzi mürəkkəb hallarda nevroloq və ya digər mütəxəssislərlə birgə konsultasiya da tələb oluna bilər, çünki görmə siniri həm göz, həm də sinir sisteminin bir hissəsidir.
Müalicə üsulları
Görmə sinirinin atrofiyasında ən vacib faktdan başlayaq: artıq ölmüş sinir liflərini bərpa edən heç bir dərman və ya əməliyyat mövcud deyil. Bu səbəbdən müalicənin əsas hədəfi iki istiqamətdə cəmlənir — prosesi dayandırmaq və qalan görməni qorumaq.
- Qlaukoma zəminində yaranan atrofiya üçün göz daxili təzyiqi aşağı salan damcılar, lazer müalicəsi və ya cərrahi əməliyyat tətbiq olunur ki, sinirdəki zədələnmə daha da irəliləməsin.
- İltihabi səbəblər üçün (məsələn, optik nevrit) kortikosteroid preparatları iltihabı azaltmaq və sinirin daha da zədələnməsinin qarşısını almaq məqsədilə istifadə olunur.
- Sıxılma səbəbli hallarda şişin və ya digər kütlənin cərrahi yolla çıxarılması sinir üzərindəki təzyiqi aradan qaldıra bilər.
- Damar mənşəli səbəblərdə qan təzyiqi, şəkər və xolesterin göstəricilərinin nəzarətdə saxlanılması təkrar hadisələrin qarşısını almaq üçün vacibdir.
- Toksik və qidalanma ilə bağlı hallarda zərərli maddənin kəsilməsi (məsələn, siqaretin və alkoqolun dayandırılması) və çatışmayan vitaminlərin (B12 kimi) əvəz edilməsi tövsiyə olunur.
- İrsi formalarda hazırda əsas yanaşma simptomatik dəstək və görmə reabilitasiyasıdır, lakin bu sahədə genetik terapiya istiqamətində araşdırmalar davam edir.
Görmə itkisi qismən və ya tam qalıcı olduqda, gündəlik həyat keyfiyyətini artırmaq üçün böyüdücü optik vasitələr, kontrast artırıcı işıqlandırma və zəif görmə reabilitasiyası proqramları köməkçi ola bilər.
Tez-tez verilən suallar
Görmə sinirinin atrofiyası müalicə olunurmu?
Atrofiya nəticəsində itirilmiş sinir lifləri bərpa olunmur, lakin altında duran səbəb (qlaukoma, iltihab, sıxılma və ya damar problemi) müalicə edilərək prosesin irəliləməsi dayandırıla və qalan görmə qorunub saxlanıla bilər. Ona görə erkən müraciət çox vacibdir.
Görmə sinirinin atrofiyası irsi ötürülürmü?
Əksər hallarda atrofiya qlaukoma, travma və ya damar problemləri kimi əldə olunmuş səbəblərdən yaranır. Ancaq Leber irsi optik neyropatiyası kimi nadir formalar genetik yolla ötürülə bilir. Ailəsində belə xəstəlik olan insanlara genetik konsultasiya tövsiyə olunur.
Görmə sinirinin atrofiyası korluğa səbəb ola bilərmi?
Bəli, müalicə edilməyən və ya gec aşkarlanan hallarda görmə siniri atrofiyası ciddi görmə itkisinə, hətta korluğa aparıb çıxara bilər. Buna görə əlamətlər yarandıqda vaxt itirmədən göz həkiminə müraciət etmək tövsiyə olunur.
Görmə sinirinin atrofiyası hansı yaşda daha çox rast gəlinir?
Qlaukoma və damar mənşəli səbəblər əsasən 40 yaşdan yuxarı insanlarda daha çox görülür. Bununla belə, irsi formalar uşaqlıq dövründə, travma və optik nevrit isə istənilən yaşda ortaya çıxa bilər.
Erkən mərhələdə görmə sinirinin atrofiyasını necə aşkar etmək olar?
Erkən mərhələdə çox vaxt heç bir şikayət olmur. Yalnız Optik Koherens Tomoqrafiya (OKT) və göz dibi müayinəsi kimi müasir üsullarla aparılan mütəmadi yoxlamalar zədələnməni gözlə görünməzdən çox əvvəl aşkarlaya bilər.
Qlaukoma ilə görmə sinirinin atrofiyası eyni xəstəlikdirmi?
Xeyr, bunlar eyni şey deyil. Qlaukoma — göz daxili təzyiqin artması ilə gedən bir xəstəlikdir, görmə siniri atrofiyası isə bu xəstəliyin nəticəsində sinirdə yaranan zədələnmənin adıdır. Sadə desək, qlaukoma səbəb, atrofiya isə onun ola biləcək nəticəsidir.
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin, diaqnozun və ya müalicənin əvəzi deyil. Görmənizlə bağlı hər hansı narahatlığınız varsa, gecikmədən göz həkiminə müraciət edin.
