Müasir dünyada gözlərimiz hər gün böyük yükə məruz qalır. İşi kompyuter qarşısında keçən ofis işçilərindən tutmuş, saatlarla smartfon ekranına baxan gənclərə qədər hər kəs görmə qabiliyyətini təhlükəyə atan müəyyən addımlar atır.
Çox vaxt fərqinə varmadan gündəlik həyatımızda etdiyimiz bəzi sadə hərəkətlər zamanla görmə itiliyinə zərər verir, göz quruluğuna, infeksiyalara və hətta geri dönməz göz xəstəliklərinə yol açır.
Sağlamlığımızı qorumaq üçün ilk növbədə gözə ən çox ziyan vuran 6 vərdiş haqqında məlumatlı olmalı və bu səhvləri həyatımızdan çıxarmaq üçün addımlar atmalıyıq.
Gözə ən çox ziyan vuran 6 vərdiş
Gəlin gündəlik həyatda tez-tez yol verdiyimiz və göz sağlamlığımıza ciddi zərbə vuran əsas 6 vərdişlə daha yaxından tanış olaq.
1. Ekran qarşısında arasız vaxt keçirmək və qırpmağı unutmaq
Smartfonlar, planşetlər, noutbuklar və televizorlar müasir həyatın ayrılmaz hissəsidir.
Lakin rəqəmsal cihazlardan uzun müddət və fasiləsiz istifadə etmək göz sağlamlığına ən böyük zərbəni vurur.
Niyə zərərlidir? Normalda bir insan dəqiqədə təxminən 15-20 dəfə gözünü qırpır. Lakin ekrana diqqətlə baxdıqda bu rəqəm 3-5 dəfəyə qədər düşür. Gözün qırpılması buynuz qişanı təbii göz yaşı təbəqəsi ilə nəmləndirir. Qırpma tezliyi azaldıqda göz səthi quruyur, qızartı, yanğı və “gözdə qum var” hissiyyatı yaranır.
Görünən Fəsadlar: Bu vəziyyət tibbdə Kompüter Görmə Sindromu (Digital Eye Strain) və Quru Göz Sindromu adlanır. Uzunmüddətli ekran baxışı həmçinin göz əzələlərinin gərilməsinə, baş ağrılarına və müvəqqəti bulanıq görməyə səbəb olur.
Oftalmoloq Məsləhəti: Ekran arxasında işləyərkən 20-20-20 qaydasına əməl edin. Hər 20 dəfəlik işdən sonra ən azı 20 saniyə ərzində 20 fut (təxminən 6 metr) uzaqlıqdakı bir nöqtəyə baxın. Bu, göz əzələlərini rahatladır.
2. Gözləri Əllə Ovxalamaq
Yorğunluq hiss etdikdə və ya gözümüzə nəsə düşdükdə avtomatik olaraq əlimizi gözümüzə aparıb ovxalayırıq. Bu, ilk baxışdan zərərsiz bir reaksiya kimi görünə bilər, lakin əslində son dərəcə təhlükəlidir.
Niyə zərərlidir?
Mikrob Transferi: Əllərimiz gün ərzində milyonlarla bakteriya və virusla təmasda olur. Gözü ovxaladıqda bu mikroorqanizmləri birbaşa gözün selikli qişasına köçürürük, bu da konyuktivit (göz iltihabı) və digər infeksiyalara yol açır.
Mexaniki Zədələnmə: Gözü güclü ovxalamaq buynuz qişanı cıza bilər.
Keratokonus Riski: Xroniki və şiddətli göz ovxalamaq buynuz qişanın quruluşunun incəlməsinə və qabarmasına – keratokonus deyilən ciddi göz xəstəliyinə səbəb ola bilər.
Göz İçi Təzyiq: Gözü basmaq göz daxili təzyiqin kəskin artmasına səbəb olur ki, bu da qlaukoma xəstələri üçün xüsusilə təhlükəlidir.
3. Kontakt Linzalardan Yanlış İstifadə və Gigiyena Qaydalarını Pozmaq
Kontakt linzalar eynək taxmaq istəməyənlər üçün böyük rahatlıqdır. Lakin linza istifadəçilərinin etdiyi kiçik bir səhv belə görmə qabiliyyətinin itirilməsi ilə nəticələnə bilər.
Əsas Yanlışlar:
Linza ilə yatmaq: Gözün buynuz qişasının oksigenə ehtiyacı var. Yatarkən linza göz üstündə qaldıqda buynuz qişa hipoksiya (oksigen çatışmazlığı) yaşayır. Bu da infeksiya və xora riskini yüz dəfələrlə artırır.
Su ilə təmas: Linzaları krant suyu ilə yumaq və ya linza ilə üzmək/duş almaq olmaz. Suda yaşayan Acanthamoeba kimi təhlükəli parazitlər linzaya yapışaraq buynuz qişanın ağır zədələnməsinə yol açır.
İstifadə müddətini keçirmək: Günlük, aylıq linzaları müəyyən olunmuş vaxtdan artıq taxmaq mikrob yığılmasına və gözün qıcıqlanmasına sabəb olur.
4. Günəş Eynəklərindən İstifadə Etməmək (UV Şüalarının Təsiri)
Bir çox insan günəş eynəyini yalnız yay mövsümündə və ya bir dəb aksessuarı kimi görür. Lakin ultrabənövşəyi (UV) şüalar ilin hər fəslində – hətta buludlu havalarda və qışda belə gözə zərər vurur.
Niyə zərərlidir? UV-A və UV-B şüaları gözün daxili strukturlarına nüfuz edir.
Katarakta: Erkən yaşda kataraktanın (büllurun bulanması) yaranmasının əsas səbəblərindən biri qorunmayan UV radiasiyasıdır.
Pterigium (Gözdə ət gəlməsi): Günəş şüaları və külək gözün ağ təbəqəsində toxuma böyüməsinə yol açır.
Makula Degenerasiyası: Torlu qişanın mərkəzi hissəsinin zədələnməsi görmənin tədricən itirilməsinə səbəb olur.
Diqqət: Keyfiyyətsiz, sadəcə şüşəsi tündləşdirilmiş UV müdafiəsi olmayan ucuz eynəklər heç eynək taxmamaqdan daha zərərlidir! Tünd şüşə arxasında göz bəbəyi genişlənir və ultrabənövşəyi şüalar gözün dərinliyinə daha rahat hopur. Yalnız UV400 qoruyucu sertifikatı olan eynəklərdən istifadə edin.
5. Yetersiz və Qeyri-Sağlam Qidalanma, Az Su İçmək
“Nə yeyiriksə, oyuq” ifadəsi göz sağlamlığı üçün tamamilə keçərlidir. Bədənin ümumi susuzlaşması və vitamin çatışmazlığı gözlərimizdə birbaşa əks olunur.
Göz üçün vacib maddələr:
A Vitamini: Torlu qişanın işığı qəbul etməsi üçün lazımdır. Çatışmazlığı gecə korluğuna ( toyuq korluğu) səbəb olur.
Lütein və Zeaksantin: Bu antioksidantlar gözü göy işıqdan və yaşla bağlı torlu qişa xəstəliklərindən qoruyur.
Omeqa-3 Yağ Turşuları: Göz yaşının yağ təbəqəsini formalaşdırır. Çatışmazlığı göz quruluğunun əsas səbəblərindəndir.
Suyun Rolu: Az su içdikdə bədən göz yaşı istehsalını azaldır, bu da xroniki göz quruluğuna, yanğıya və görmənin bulanıqlaşmasına gətirib çıxarır.
6. Yanlış İşıqlandırmada Oxumaq və Qaranlıqda Ekrana Baxmaq
Qaranlıq otaqda smartfon istifadə etmək və ya kifayət qədər işıqlandırılmamış məkanda kitab oxumaq müasir insanın ən geniş yayılmış vərdişlərindən biridir.
Niyə zərərlidir? Qaranlıqda göz bəbəyi işığı daha çox toplamaq üçün genişlənir. Bu vəziyyətdə smartfona baxdıqda ekrandan gələn parlaq göy işıq (Blue Light) birbaşa genişlənmiş göz bəbəyindən keçərək torlu qişaya intensiv şəkildə təsir edir.
Nəticə: Bu vərdiş gözün fokuslama mexanizmini həddindən artıq yorur, akkomodasiya spazmına (müvəqqəti yaxındangörmə kəsiri) və gecə yuxu hormonu olan melatoninin pozulmasına səbəb olur.
Göz sağlamlığını qorumaq üçün 10 qızıl qayda
Mənfi vərdişlərdən qurtulmaqla yanaşı, gözlərinizi qorumaq üçün gündəlik rejimlərə bu faydalı addımları əlavə edə bilərsiniz:
20-20-20 Qaydası: Hər 20 dəfəlik işdən sonra 20 saniyə uzağa baxın.
Kifayət qədər su için: Gün ərzində ən azı 1.5 – 2 litr su qəbul edin.
Mütəmadi Qidalanın: Yerkökü, ispanaq, qızılbalıq, yumurta, qoz və giləmeyvələri menyunuza daxil edin.
Doğru İşıqlandırma Seçin: Oxuyarkən və ya işləyərkən işıq mənbəyinin arxadan və ya yandan gəlməsinə diqqət edin, birbaşa gözə vurmamalıdır.
Keyfiyyətli Günəş Eynəyi İstifadə Edin: Sertifikatlı UV400 eynəklərə üstünlük verin.
Yatmazdan Əvvəl Makiyajı Təmizləyin: Kosmetika qalıqları göz məsamələrini (meybom vəzlərini) tutaraq arpağan və xalazion kimi iltihablara səbəb olur.
Yuxu Rejiminə Əməl Edin: Gün ərzində yorulmuş göz əzələlərinin bərpa olunması üçün 7-8 saatlıq keyfiyyətli yuxu şərt-dir.
Qadjetlərin Parlaqlığını Tənzimləyin: Ekran parlaqlığını ətraf mühitin işığına uyğunlaşdırın və axşamlar “Gecə rejimi”ni (Night Shift) aktiv edin.
İdman və Fiziki Hərəkət: Mütəmadi gəzinti və idman göz içi qan dövranını yaxşılaşdırır və göz təzyiqi riskini azaldır.
İllik Profilaktik Həkim Müayinəsi: Simptom olmasa belə, ildə bir dəfə oftalmoloq qəbulunda olun.
Profilaktik göz müayinəsi niyə vacibdir?
Bir çox göz xəstəlikləri çox yavaş və simptomsuz inkişaf edir. Məsələn, qlaukoma “səssiz görmə oğrusu” adlanır, çünki o, görmə sahəsini kənarlardan daraltmağa başlayır və xəstə bunu yalnız son mərhələdə hiss edir. Həmçinin diabet xəstələrində diabetik retinopatiya torlu qişada ciddi qanaxmalara və korluğa səbəb ola bilər.
İllik göz müayinəsi zamanı həkim aşağıdakı vacib yoxlamaları aparır:
Görmə itiliyinin təyini (refraksiya testləri)
Göz daxili təzyiqin ölçülməsi (pnevmotonometriya)
Buynuz qişa və büllurun yarıqlı lamba (biomikroskopiya) ilə müayinəsi
Göz dibinin (torlu qişa və görmə sinirinin) yoxlanılması
Erkən diaqnoz vasitəsilə mütəxəssislər görmə itkisinin 90%-dən çoxunun qarşısını ala bilirlər.
Tez-Tez Verilən Suallar
1. Gözə ən çox ziyan vuran 6 vərdiş hansılardır və bunlardan necə çəkinmək olar?
2. Kompüter arxasında işləyənlər göz quruluğundan necə qoruna bilər?
3. Tünd şüşəli hər bir günəş eynəyi gözü UV şüalarından qoruyurmu?
4. Linza ilə yatmaq görmə qabiliyyətinə necə təsir edir?
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin, diaqnozun və ya müalicənin əvəzi deyil. Simptomlarınızla bağlı narahatlığınız varsa, mütləq həkiminizlə əlaqə saxlayın.
