Gözlərimiz xarici dünyanı qəbul etməyimizi təmin edən ən mürəkkəb və möhtəşəm orqanlarımızdan biridir. Tez-tez eşidirik ki, göz bir kameraya bənzəyir.
Əgər gözün bülluru kamera obyektividirsə, gözün daxili divarını örtən torlu qışa həmin kameranın plyonkası və ya rəqəmsal sensorudur. Bəs tam olaraq torlu qışa nədir?
Tibbi dildə retina adlanan torlu qışa, göz almasının daxili səthini örtən, işığa həssas olan incə bir sinir təbəqəsidir.
O, linzadan keçən işığı qəbul edir, onu elektrik siqnallarına çevirir və görmə siniri vasitəsilə beyinə ötürür. Beyin isə bu siqnalları emal edərək bizim gördüyümüz görüntünü yaradır.
Torlu qışanın hər hansı bir hissəsinin zədələnməsi görmə qabiliyyətinin ciddi şəkildə pisləşməsinə və ya tam itirilməsinə səbəb ola bilər.
Torlu qişanın anatomiyası və funksiyası
Torlu qışa sadə bir pərdə deyil, 10 fərqli mikroskopik təbəqədən ibarət yüksək texnologiyalı bir “prosessor”dur.
Onun əsas elementləri şəkli qəbul edən fotoreseptorlardır:
Çöplər (Rods): Az işıqlı mühitlərdə və gecə görməyimizi təmin edir. Onlar rəngləri seçmir, lakin hərəkətə qarşı çox həssasdırlar.
Hüceyrələr (Cones): Parlaq işıqda rəngli və detallı görməyimizə cavabdehdir. Məhz onların sayəsində biz oxuya, üzləri tanıya və rəngləri ayıra bilirik.
Torlu qışanın mərkəzində makula (sarı nöqtə) adlanan kiçik bir sahə yerləşir. Makula kəskin və mərkəzi görmə üçün məsuldur.
Əgər makula zədələnərsə, insan düz qarşısındakı əşyaları dumanlı görür, lakin kənarları (periferik görməni) seçə bilir.
Ən çox rast gəlinən torlu qişa xəstəlikləri
Torlu qışa xəstəlikləri çox vaxt ağrısız keçir, bu da onları təhlükəli edir. İnsan ağrı hiss etmədiyi üçün problemin gec fərqinə vara bilər.
1. Torlu Qişanın Qopması (Retina Dekolmanı)
Bu, təcili tibbi yardım tələb edən vəziyyətdir. Torlu qışa altındakı damarlı təbəqədən ayrıldıqda, qidalanması dayanır.
Əlamətləri arasında qəfil işıq parlamaları, göz önündə “uçuşan nöqtələr” və ya görmə sahəsində qara pərdənin yaranması var.
2. Diabetik retinopatiya
Şəkərli diabet xəstələrində qan şəkərinin yüksək olması torlu qışanın kiçik damarlarını zədələyir. Damarlar sızmağa başlayır və ya torlu qışanın səthində yeni, kövrək damarlar yaranır. Bu, dünyada korluğun ən əsas səbəblərindən biridir.
3. Makula Distrofiyası (Sarı Nöqtə Xəstəliyi)
Əsasən yaşla bağlı yaranır. Mərkəzi görmə tədricən itir, oxumaq və maşın sürmək çətinləşir. “Quru” və “yaş” formaları mövcuddur.
4. Torlu Qişa Damarlarının Okklüziyası
Gözün daxili damarlarında laxtalanma (tromb) yaranmasıdır. Bu, gözün “infarktı” adlandırıla bilər və qəfil görmə itkisinə səbəb olur.
Torlu qişa problemlərinin simptomları nələrdir?
Əgər aşağıdakı simptomlardan hər hansı birini hiss edirsinizsə, vaxt itirmədən oftalmoloqa müraciət etməlisiniz:
İşıq parlamaları: Gözünüzün önündə qəfil şimşək çaxması kimi parıltılar görmək.
Uçuşan cisimlər: Baxış istiqamətini dəyişdikdə hərəkət edən nöqtələr, saplar və ya torlar.
Dumanlı görmə: Eynək taxmağınıza baxmayaraq görüntünün bulanıq olması.
Düz xətlərin əyri görünməsi: Məsələn, qapı çərçivəsinin və ya kitab sətirlərinin dalğalı görünməsi (makula probleminin əlamətidir).
Görmə sahəsinin daralması: Kənarlardan daralan bir “tunel” görüntüsü və ya bir tərəfin qaralması.
Torlu qişanın müayinəsi necə aparılır?
Müasir oftalmologiya torlu qışanı ən kiçik hüceyrə səviyyəsinə qədər müayinə etməyə imkan verir.
Əsas metodlar bunlardır:
Göz dibi müayinəsi (Oftalmoskopiya): Göz həkimi xüsusi damcılarla bəbəyi böyüdərək torlu qışanı birbaşa vizuallaşdırır.
Optik Koherent Tomoqrafiya (OKT/OCT): Torlu qışanın yüksək dəqiqlikli, kəsik-kəsik şəkillərini çəkən “göz MRT-si” kimidir. Heç bir ağrı və ya şüalanma yoxdur.
Gözün Ultrasəs Müayinəsi (USM): Əgər gözdə qanaxma varsa və torlu qışa görünmürsə, USM vasitəsilə onun vəziyyəti yoxlanılır.
Fundus Angioqrafiyası: Damarların vəziyyətini görmək üçün qola kontrast maddə vurularaq göz dibinin şəkilləri çəkilir.
Müalicə üsulları: Lazerlərdən cərrahiyyəyə qədər
Torlu qışa müalicəsi son 20 ildə inanılmaz dərəcədə inkişaf etmişdir:
Lazer Fotokoaqulyasiya: Torlu qışadakı yırtıqları “qaynaq etmək” və ya diabetik damar sızmalarını dayandırmaq üçün istifadə olunur.
Gözdaxili İnyeksiyalar (Anti-VEGF): Makula ödemi və yaş tip sarı nöqtə xəstəliyində göz daxilinə xüsusi dərmanlar yeridilir. Bu inyeksiyalar görmənin qorunmasında inqilab yaratmışdır.
Vitrektomiya: Gözün daxilindəki gelvari maddənin çıxarılaraq torlu qışanın yerinə bərkidildiyi mürəkkəb cərrahi əməliyyatdır.
Torlu qişa haqqında tez-tez verilən suallar
1. Torlu qışa qopması müalicə olunmasa nə olar?
2. Şəkər xəstələri torlu qışa yoxlanışından nə qədər tez-tez keçməlidir?
3. Yüksək miopiya (yaxından görmə) torlu qışaya təsir edirmi?
4. Torlu qışanı qorumaq üçün hansı qidalar faydalıdır?
5. Göz önündə uçuşan ləkələr həmişə təhlükəlidirmi?
Məqalədə verilən məlumatlar yalnız maarifləndirmə xarakteri daşıyır. Müalicə və diaqnoz üçün mütləq həkimə müraciət edin.
