Tibbi dildə “Quru Göz Sindromu” (Keratoconjunctivitis sicca) adlanan göz quruluğu, göz yaşının kifayət qədər istehsal olunmaması və ya keyfiyyətinin aşağı olması nəticəsində yaranır.
Quru göz sindromu olaraq da bilinən göz quruluğu, gözün səthində yağ və nəm çatışmazlığından qaynaqlanır.
Bu problemin fəsadları ilk baxışda ciddi görünməsə də, gözün daimi qıcıqlanması səbəbi ilə iltihab, yara və zəif görmə problemlərini yarada bilər.
Bundan əlavə, quru göz sindromu katarakta əməliyyatının nəticəsinə də təsir edə bilər.
Dünyada ən çox görülən göz xəstəliklərindən biri olan göz quruluğu, oftalmoloqlara müraciətin ilk səbəblərindən biridir.
Xroniki bir xəstəlik olaraq ortaya çıxan quruluq bir çox insanda yüngül və orta şiddətdə görülür. Bu problem ən çox yaşlılarda, qadınlarda və kompüterdən çox istifadə edənlərdə rast gəlinir.
Göz quruluğunun əsas səbəbləri
Göz quruluğu tək bir səbəbdən deyil, bir neçə faktorun birləşməsindən yarana bilər.
Budur ən çox rast gəlinən faktorlar:
1. Rəqəmsal Göz Yorğunluğu
Günümüzdə “Ekran sindromu” olaraq da bilinən bu vəziyyət, diqqətlə ekrana baxarkən göz qırpma sayımızın kəskin azalması ilə bağlıdır. Normalda dəqiqədə 15-20 dəfə qırpdığımız gözlərimiz, ekrana baxarkən bu sayı 5-7-yə qədər endirir. Bu isə göz yaşının buxarlanmasını sürətləndirir.
2. Yaş Faktoru
Yaş artdıqca bədənimizdəki bir çox funksiya kimi göz yaşı istehsalı da azalır. Xüsusilə 50 yaşdan yuxarı şəxslərdə və menopoz dövründə olan qadınlarda hormonal dəyişikliklər səbəbindən göz quruluğu daha sıx müşahidə olunur.
3. Ətraf Mühit Şəraiti
Kondisionerli otaqlar, küləkli hava, tüstülü mühit və mərkəzi isitmə sistemləri havadakı rütubəti azaldaraq gözün daha tez qurumasına səbəb olur.
4. Dərman Vasitələri
Bəzi dərmanlar əlavə təsir olaraq göz yaşı istehsalını azalda bilər. Bunlara daxildir:
- Antihistaminiklər (allergiya dərmanları)
- Antidepressantlar
- Yüksək qan təzyiqi dərmanları
- Akne müalicəsində istifadə olunan bəzi preparatlar
Göz quruluğunun simptomları: Özünüzü necə yoxlamalı?
Quru göz adətən aşağıdakı simptomlarla xarakterizə olunur:
- Davamlı qaşınma
- Qızartı
- Qıcıqlanma
- Yanma hissi
- Gözlərdə ağırlıq
- Gözlərin tez yorulması,
- Ağrı
- İşığa həssaslıq (fotofobiya)
- Bulanıq görmə
Bundan əlavə, göz quruluğundan əziyyət çəkən xəstə gözün içərisində yad cisim olduğunu hiss edə bilər. Bu, çox yayılmış simptomdur və insanlarda ciddi narahatlıq yaradır.
Quru göz simptomları yüngül sayılsa da, şiddətli olduqda həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərir. Bəzi hallarda insanlar bulanıq gördüklərini və gözlərini açıq saxlamaqda çətinlik çəkdiklərini bildirdilər. Bu da təbii ki, gündəlik işlərin yerinə yetirilməsinə maneə yaradır.
Quru gözün səbəbləri
Yaxşı görmə üçün göz səthində kifayət qədər nəm olması çox vacibdir. Nəmlik gözyaşları vasitəsilə əldə edilir. Göz yaşları gözün səthini yuyaraq buynuz qişaya zərər verə bilən və göz infeksiyasına səbəb ola biləcək toz və mikroorqanizmləri təmizləyir.
Həmçinin göz yaşları müxtəlif komponentlərdən ibarətdir və müxtəlif bezlər tərəfindən istehsal olunur. Komponentlərdən hər hansı birində problem yaranarsa, bu balanssızlıq quru gözlərə səbəb ola bilər.
Bundan əlavə, quru gözlərin səbəblərini aşağıdakı kimi sıralamaq olar:
Parlaq ekran: Kompüter, smartfon və ya digər portativ rəqəmsal cihazdan istifadə edərkən gözlər daha az qırpılır; Bu hal gözyaşının buxarlanmasına və quru göz riskinin artmasına səbəb olur.
Yaşlanma: Quru göz sindromu hər yaşda baş verə bilər, lakin bu xəstəliyə tutulma ehtimalı xüsusilə 50 yaşından sonra artır. Belə ki, bu problem gənclərin 30%-də müşahidə olunduğu halda, yaşlılarda bu nisbət 70%-dir. Menopoz zamanı da qadınlar tez-tez quru göz problemi ilə üzləşirlər.
Kontakt linzalar: Linzaların göz quruluğuna nə dərəcədə təsir etdiyi bilinməsə də, bir çox insan quruluq səbəbi ilə kontakt linzalardan istifadəni dayandırır.
Ətraf mühit faktorları: Daxili rütubət aşağı olduqda, küləkli, tozlu, dumanlı havada, yüksək dağlıq ərazilərdə, kondisioner işləyən otaqda, saç qurutma maşınlarından istifadə etdikdə nəm azaldığı üçün göz quruluğu artır. Əksinə, soyuq, yağışlı və ya dumanlı havalarda simptomlar azalır.
Göz qapağı problemləri: Göz qapaqlarının şişməsi və ya sallanması kimi problemlər də quruluğa səbəb ola bilər.
Digər səbəblər aşağıdakılardır:
- Meibomian bezlərinin disfunksiyası,
- Qan təzyiqi dərmanları,
- Hormon dərmanları və hormon terapiyası,
- Antidepresanlar,
- Hamiləlik,
- Sjögren sindromu,
- A vitamini çatışmazlığı,
- LASIK əməliyyatı,
- Siqaret çəkmək və tütün dumanına məruz qalma,
- yoluxucu xəstəliklər
Diaqnoz Necə Qoyulur?
Həkim-oftalmoloq göz quruluğunu müəyyən etmək üçün müxtəlif testlərdən istifadə edir. Ən yaygın olanı Schirmer testidir.
Bu test zamanı alt göz qapağının içinə yerləşdirilən kiçik kağız parçası ilə müəyyən müddət ərzində göz yaşının miqdarı ölçülür.
Həmçinin, xüsusi boyalar vasitəsilə göz səthindəki quruluq ləkələri və göz yaşının buxarlanma sürəti (Break-up time) yoxlanılır.
Göz quruluğu müalicəsi: Hansı üsullar var?
Müalicə planı quruluğun dərəcəsinə və səbəbinə görə fərqlənir:
Süni Göz Yaşları və Damlalar
Yüngül dərəcəli hallarda həkimlər adətən süni göz yaşı damlaları tövsiyə edirlər. Burada vacib məqam konservantsız damlalardan istifadə etməkdir, çünki konservantlar uzunmüddətli istifadədə göz səthini daha da qıcıqlandıra bilər.
Punktal Tıxaclar (Punctal Plugs)
Əgər göz yaşı istehsalı çox azdırsa, göz yaşının burun boşluğuna axan kanalları kiçik silikon tıxaclarla bağlanır. Bu, mövcud göz yaşının göz səthində daha uzun müddət qalmasını təmin edir.
İltihabəleyhinə Müalicə
Bəzən göz quruluğu göz qapaqlarının iltihabı (blefarit) ilə bağlı olur. Bu zaman həkim xüsusi mazlar və ya damlalar təyin edə bilər.
Qidalanma və Omega-3
Tədqiqatlar göstərir ki, Omega-3 yağ turşuları ilə zəngin qidalanma (balıq, qoz, kətan toxumu) göz yaşının yağ təbəqəsinin keyfiyyətini artıraraq buxarlanmanı azaldır.
Göz quruluğundan qorunmaq üçün qızıl qaydalar
Tam müalicədən əvvəl həyat tərzində edilən kiçik dəyişikliklər böyük fərq yarada bilər:
- 20-20-20 Qaydası: Hər 20 dəqiqədən bir ekrandan ayrılıb, 20 fut (təxminən 6 metr) uzaqlıqdakı bir nöqtəyə 20 saniyə ərzində baxın.
- Ekran Səviyyəsi: Kompüter ekranını göz səviyyəsindən bir az aşağıda yerləşdirin. Bu, gözünüzün daha az açılmasına və buxarlanmanın azalmasına kömək edəcək.
- Nəmləndiricilər: Qış aylarında otağın havasını nəmləndirən cihazlardan istifadə edin.
- Eynəklər: Küləkli havalarda gözü tam örtən günəş eynəkləri taxaraq buxarlanmanın qarşısını alın.
- Siqaret Tüstüsündən Qaçın: Siqaret tüstüsü göz quruluğunu ən çox tetikleyen faktorlardan biridir.
Tez-tez verilən suallar
1. Göz quruluğu müalicə olunmazsa nə olar?
Müalicə olunmayan ciddi göz quruluğu, gözün şəffaf təbəqəsi olan buynuz qişada (kornea) yaralara, infeksiyalara və hətta görmə itkisinə səbəb ola bilər. Daimi qıcıqlanma gözün müdafiə sistemini zəiflədir.
2. Hansı vitaminlər göz quruluğuna yaxşı təsir edir?
Xüsusilə A vitamini göz səthinin sağlamlığı üçün vacibdir. Həmçinin Omega-3 və D vitamini çatışmazlığının da göz quruluğu ilə əlaqəli olduğu tibbi araşdırmalarla sübut edilmişdir.
3. Kontakt linza istifadəsi göz quruluğunu artırırmı?
Bəli, linzalar göz yaşını bir süngər kimi özünə çəkə bilər və göz səthində oksigen dövranını azaldır. Göz quruluğu olanlar üçün linza seçimi həkim tərəfindən yüksək su keçiriciliyi olan materiallardan edilməlidir.
4. Göz quruluğu tamamilə keçib gedən bir xəstəlikdir?
Bu, adətən xroniki bir vəziyyətdir. Lakin düzgün müalicə, damla istifadəsi və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə simptomları minimuma endirmək və rahat yaşamaq mümkündür.
5. Kompüter istifadəçiləri üçün göz quruluşu necə qarşısı alınar?
Ən effektiv üsul şüurlu şəkildə göz qırpmaqdır. Həmçinin ekran parlaqlığını otaq işığına uyğun tənzimləmək və süni göz yaşı damlalarından profilaktik məqsədlə istifadə etmək tövsiyə olunur.
Qeyd: Bu məqalə yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin əvəzini tutmur.
